Istorijat zajednice

Ne postoje tačni podaci kada su se Jevreji prvi put naselili u Banat. Procenjuje se da je Jevreja, takozvanih Romaniota, bilo u Banatu u vreme kada je ova teritorija pripadala Rimskoj imperiji. Oni su pretežno bili snabdevači rimskih legija. Tokom vizantijske vladavine, sudbina banatskih Jevreja je bila ista kao i u ostalim delovima današnje Srbije. Tokom srednjeg veka, pa sve do dolaska Turaka, položaj Jevreja je zavisio od ličnosti vladara i njihovih potreba koji su pooštravali ili ublažavali antijevrejske propise. U celom ovom razdoblju oni su, na neki način, bili podređeno stanovništvo.

Položaj Jevreja se poboljšava dolaskom Osmanlija, oni ubrzo stupaju u službu Osmanlija i postaju njihovi saradnici, najviše u trgovini. Nakon isterivanja Osmanlija, 1718. godine, i dolaskom Austrijske carevine počelo je organizovano naseljavanje Banata. Ova ravnica je bila u lošem stanju, prekrivena močvarama oko kojih su se širile razne zarazne bolesti, sela su bila napuštena i u Banatu je tada pretežno živelo srpsko i nešto rumunskog stanovništva.

Ono se bavilo stočarstvom i zemljoradnjom. Kao takav, Banat je postao primamljiv siromašnom stanovništvu iz cele Evrope, pretežno onima koji su se bavili trgovinom i zanatstvom. Međutim, Austrijska carevina je gajila dugovekovnu netrpeljivost prema Jevrejima i osuđivala je odnos koji su imali prema Osmanlijama tako da su Jevreji bili nepoželjna nacija za naseljavanje. Zbog toga im je boravak i kretanje bilo ograničeno, dozvoljeno im je da dođu na teritoriju Banata samo tokom održavanja državnih vašara, u slučaju službenih poslova ili ako su bili zaposleni kod nekog ranije naseljenog Jevrejina. O tome svedoči i popis stanovništva iz 1735-1738. godine, u kojem piše da u Banatu ima samo oko 100 jevrejskih porodica.

U Zrenjaninu (Veliki Bečkerek), uz plaćanje velike boravišne takse i snalažljivost Joakima Goldštajna i Mojsija Abrahama 1747. godine dobijaju stalnu boravišnu dozvolu. Nakon njih su se doselile i druge jevrejske porodice. Verska zajednica je osnovana 1790. godine i nju je činilo oko tridesetak porodica.

Tokom XIX veka zajednica je postala brojnija i bogatija. Prva sinagoga je završena 1847. godine, ali je zbog lošeg stanja zgrade srušena i podignuta nova, Velika sinagoga koja je završena 1896. godine, na uglu današnjih ulica Sarajlijine i Jevrejske. U ovom periodu, tadašnji predsednik zajednice uspeo je da nagovori najpoznatijeg arihektu sinagoga u Austrougarskoj, Leopolda Baumhorna da izgradi sinagogu u Zrenjaninu. Religiozna zajednica, rabinat i škola osnovani su 1852. godine. Par godina kasnije, osnovano je Žensko humanitarno društvo koje se bavilo humanitarnim radom unutar i van svoje zajednice. Dobra organizacija unutar zajednice rezultiralo je razvijanjem zajednice i njenih članova na svim poljima.

                                                  

Tokom popisa stanovništva iz 1900. godine zabeleženo je da je u Zrenjaninu živelo 1335 Jevreja. Oni su živeli u samom centru grada koji je nazvan Čivutski sokak u kojem se nalazila sinagoga i zgrada Hevra Kadiše (Svetog Društva). Na mestu nekadašnje prelepe sinagoge danas se nalazi poslovno-stambena zgrada.

Svoj doprinos Zrenjaninu Jevreji su ostavili u zdravstvu, industriji, trgovini itd. Prva žena lekar bila je doktorka Regina Fišer Kon, a najpoznatiji farmaceut je bio Aleksandar Vagi. Fabrika kvasca, skroba i šećera bila je u vlasništvu i pod upravom Jevreja. Na prelazu iz XIX u XX vek, veliki broj trgovinskih radnji u glavnoj ulici, takozvanoj čaršiji, bio je u vlasništvu Jevreja, a svoje zgrade posedovalo je deset jevrejskih porodica. Tridesetih godina, jedan od najuticajnijih žitelja Pančeva bio je tadašnji direktor fabrike šećera Viktor Elek. Bio je poznat kao jedan od najvećih dobrotvora, ne samo u jevrejskoj zajednici nego i mnogim kulturnim društvima, pomagao je gradsku upravu iako je fabrika bila oslobođena gradskog poreza. Uhapšen je i obešen među prvima nakon nemačke okupacije grada, 1941. godine.

Pre početka Drugog svetskog rata, 31,6 % jevrejske populacije Banata živelo je u Zrenjaninu.

Godine 1941. okupaciona vlast je oduzela Jevrejima prava, diskriminišući ih i ubijajući ih. Poznati zrenjaninski Jevreji su odmah bili uhapšeni, oduzeta im je imovina, biblioteka i arhiva su uništene i već aprila, 1941. godine srušena je sinagoga. U avgustu 1941. godine Jevreji iz Zrenjanina i okoline su deportovani u Beograd od kojih je 1280 stradalo. Banat je bio prva oblast u Evropi potpuno „očišćena” od Jevreja budući da su svi banatski Jevreji ubijeni u logoru Topovske šupe.

Mali broj preživelih Jevreja, nakon rata iselio se u Izrael, a oni koji su ostali, su sveli svoje aktivnosti unutar zajednice na minimum. U posleratnom periodu zajednica zvanično nije ni postojala. Prve aktivnosti su vođene zahvaljujući porodici Tajti Ruže i Josifa, kao što su humanitarne pomoći preživelima, obeležavanje praznika, prikupljanje dokumentacije o preživelima… U to vreme rad Jevrejske opštine Zrenjanin odvijao se preko Jevrejske opštine Novi Sad, koja je imala direktnu vezu sa ondašnjim Savezom jevrejskih opština Jugoslavije. Na osnovu spiskova preživelih Jevreja, Grujić Cvetko uspeo je da pronađe i okupi preživele i potomke. 1994. godine Jevrejska opština Zrenjanin je revitalizovana odnosno dobija samostalni status i prve prostorije na korišćenje od grada Zrenjanina za obavljanje svojih aktivnosti. Revitalizovana je Ženska sekcija, Socijalna komisija, Hevra kadiša (briga o groblju), kurs hebrejskog jezika, Dečiji i Tinejdž klub, Sekcija za kulturu i održavanje tradicije. Funkciju predsednika od revitalizacije obavljali su 1994.-1999. Dragan Tajti, 1999.-2006. Lidija Petrović, a od 2006. Ljiljana Popov. Danas se u opštini obeležavaju jevrejski praznici, održavaju radionice i predavanja o raznim temama, kao i druženja unutar i van zajednice.