U nedelju, 07.juna u 10 časova, Jevrejska opština Zrenjani je za svoje članove i prijatelje organizovala zanimljiv obilazak jevrejske četvrti, kao i kuća znamenitih Jevreja, a sve u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin i turističkom agencijom “Solaris Travel”. U laganu šetnja kroz graditeljsko nasleđe Jevreja u Zrenjaninu poveo nas je Bojan Kojčić, viši dokumentarista – istoričar umetnostu. Polazna tačka bila je sa mesta nekadašnje sinagoge. Prva sinagoga izgrađena je sredinom XIX veka, da bi u leto 1896. godine bio osvećen novo izgrađeni hram, projektovan od strane budipeštanskog arhitekte Lipota Baumhorna. Logičan sled bio je da se u blizini verskog objekta, najznačajnijeg za Jevreje, podignu i druge ustanove poput Rabinata, Jevrejske škole i biblioteke, doma Hevra Kadiše, formirajući tako polako takozvani Čivutski kvart, koji obuhvata današnju Jevrejsku i Sarajlijinu ulicu, u kom se odvijao verski, prosvetni i kulturni život jevrejske zajednice. Nakon toga uputili smo do glavne ulice, koju su do Drugog svetskog rata, nastanjivale pretežno ugledne jevrejske porodice poput Grinbaum, Goldšmit, Frajnd, Ekštajn, Goldberg i Hercfeld.
Porodica Grinbaum bila je poznata po svom krojačkom zanatu,a u svojoj spratnoj kući posedovali su prodavnicu odela, tepiha i drugog pokućstva.
Porodica Goldšmit se takođe bavila krojačkim zanatom i imala svoju trgovinu konfekcije raznovrsnih tkanina.
Porodica Frajnd bila je jedna od prvih jevrejskih porodica koja se doselila u tada Veliki Bečkerek i bavila se prodajom manufakturne robe.
Porodica Ekštajn, jedna od najbogatijih, imala je svoju fabriku kože, obuće i cipelarkog materijala, bavila se trgovinom kože i krzna, obućarskim i saračkim priborom. Fabrika se nalazila u Gundulićevoj ulici, dok je porodica živela u strogom centru grada.
Porodica Goldberg vodila je sajdžijsku radnju, takođe jedna od imućnijih.
Porodica Hercfeld bila je zanatlijska porodica koja se bavila proizvodnjom i prodajom cipela.
Tokom obilaska imali smo priliku da vidimo i spomen obeležja, Kamen spoticanja – STOLPERSTEINE nemačkog autora Guntera Demniga, postavljeno ispred pet kuća znamenitih jevrejskih porodica, te smo tako stigli i do kuće porodice dr Luja Kinstlera istaknutog stomatologa, čija je kuća bila jedna od prvih projektovanih u modernom stilu, u kojoj je bila smeštena i stomatološka ordinacija. Takođe, porodica koja je zasluženo dobila spomen obeležje je i porodica Ivana Ivanjija, našeg poznatog književnika i prevodioca, jedini član porodice koji je prežive Holokaust doživevši sve strahote najozloglašenijih logora u Aušvicu i Buhenvaldu.
Naša pešačka tura završena je na Trgu dr Zorana Đinđića, kod Velikobečkerečke štedionice i kuće trgovca Ignjaca Levija, koji se bavio trgovinom žita, ali je svoju kuću prodao pre početka Drugog svetskog rata udruženju “Lojd” koja je otvorila Građansku kasinu sa čitaonicom.
Šetnja kroz graditeljsko nasleđe pruža priliku da se upoznamo sa životom i tragičnom sudbinom Jevreja koji su oblikovali život grada, sve dok u proleće 1941. godine, nisu počele pljačke i progoni od strane okupatorskog režima, u aprilu rušenje sinagoge, a 18. avgusta deportacija svih Jevreja iz Zrenjanina, kada je 1280 duša odvedeno šlepovima rekom Begej u nepovrat.
